Te La Louvière, een getuige van de grote stedelijke expansie aan het begin van de 20e eeuw

Op de 16e Augustin Mathystraat, in het Longtain-arrondissement van La Louvière, staat een vroeg-20ste-eeuwse bakkerk die de geschiedenis volgt van meer dan een eeuw sociale, religieuze en stedelijke veranderingen. Gebouwd aan het begin van de 20e eeuw voor een groeiende bevolking, heeft Onze-Lieve-Vrouw der Zeven Smarten de industriële periode doorgemaakt, meerdere renovaties gekend, een actieve parochiale en sociale levensstijl gehuisvest, en vervolgens een lange periode zonder kerkdiensten voordat ze omgevormd werd tot een cultureel centrum.

Het gebouw behoort tot een zeer specifieke periode in de geschiedenis van La Louvière. De gemeente La Louvière werd pas in 1869 opgericht en haar ontwikkeling, gedreven door de kolenmijnen, staalindustrie, glasindustrie en andere industrieën van het Centrum-bekken, resulteerde in een aanzienlijke demografische groei in slechts enkele decennia. De oude dorpen en arbeiderswijken werden geleidelijk geéntegreerd in een nieuwe agglomeratie, en deze groei stelde de snelle creéring van openbare faciliteiten, scholen en parochies ten spijt.

Het begin van de 20e eeuw ziet een aantal kerken oprijzen: het Heilig Hart van La Croyere in 1902, Sint-Antonius van Bouvy en Onze-Lieve-Vrouw der Zeven Smarten van Longtain in 1903, het Heilig Hart van Besonrieux in 1904, Sint-Barbara te Bois-du-Luc in 1905. Het erfgoedwerk van René Popeler, overgenomen door het Interdiécesaan Centrum voor erfgoed en religieuze kunst, dateert de Longtainkerk van maart 1903.

Hector Leborgne, architect van een parochiekerk in neogotische stijl

De ontwerper van de kerk is Hector Leborgne, architect gevestigd in Gilly. Zijn betrokkenheid wordt bevestigd door de geschiedenis van de kerk van het Heilig Hart van Besonrieux: de plannen hiervoor werden in 1903 opgesteld door Hector Leborgne, “dezelfde [die] de kerk Onze-Lieve-Vrouw der Zeven Smarten in Longtain ontwierp”.

Het architectonische concept is kenmerkend voor kleine parochiekerken in neogotische stijl die in industriële wijken van België werden gebouwd aan het begin van de 20e eeuw. Baksteen is het dominante materiaal. De compositie is eenvoudig, leesbaar en economisch: een enkele næ met meerdere traveeën, hoge ramen met gebogen boog, een duidelijk afgebakend koor en een toren-toren die het gebouw vroeger een nog slankere silhouet gaf.

De expliciete vergelijking met de kerk van Besonrieux tijdens de bouw laat enkele kenmerken van het ontwerp herstellen: een enkele næ van vijf traveeën en een binnenkant met gebogen boog met een lage kroonlijstbehandeld in beschilderd hout. Het hier gebruikte neogotische stijl zocht niet de monumentale karakteristieken van grote stedelijke kerken; het transponeerde het middeleeuwse taalgebruik naar een functioneel parochiegebouw, aangepast aan een populair wijkgebied.

Oude foto’s tonen ook een vierkante toren met een hoge pyramidenvormige torenspits. Deze kerktoor was een van de belangrijkste verticale punten in het Longtain-arrondissement.

Een klok van 610 kilo

Inkele jaren na de bouw kreeg de kerk een klok.

Het inventaris van de Wallonse Klokkenbond noemt voor Longtain, in 1906, een klok van 610 kg.

Deze gegevens correspondeert nauw met een dossier bewaard in de Archief van de Staat in het fonds van de beroemde klokkenfabriek Causard-Slégers van Tellin :

Het vergelijken van het fonds van de klokkenfabriek van 1905-1906 met de klok geregistreerd in Longtain in 1906 is zeer sterk. Het materiaal onderzoek van het dossier zou waarschijnlijk de diameter, de noot, de inscripties, de besteller en de productieomstandigheden kunnen verduidelijken.

Deze klok zal de hele geschiedenis van het gebouw doorstaan tot aan haar verkoop in het 21e eeuw (2024).

Een eerste restauratie al in 1931

Niet veel meer dan dertig jaar na de bouw, werd Onze-Lieve-Vrouw der Zeven Smarten al het doel van restauratiewerkzaamheden die voldoende belangrijk waren om aan de Koninklijke Commissie voor Monumenten en Gebouwen te worden voorgelegd.

In haar bulletin van 1931, noemt de Commissie expliciet:

Ze eist dat de regels van de architectuur en het stijl van het gebouw “minutieus worden nageleefd” tijdens de werken.

Een interieur dat zich verrijkt en transformeert

Net als veel parochiekerken, vormt het interieur van Longtain geen vastgestelde staat uit 1903. Decoraties, beelden en inrichtingen hebben zich gedurende de 20e eeuw veranderd.

Twee sets zijn in het bijzonder opmerkelijk.

Een kant van de næ behoudt een kunstmatige grot gemaakt van cement, bedoeld om vroeger beelden van devotie te ontvangen. Deze installatie bestaat al op de foto’s gemaakt in 1972.

Het koor wordt gedomineerd door een groot Calvaire bestaande uit vier levensgrote beelden : Christus aan het kruis, de Maagd, Sint-Jan en een knielende vrouwelijke figuur, waarschijnlijk Maria Magdalena. De beelden zijn geéntegreerd in een decor van valse rots.

Deze groep behoort niet tot het oorspronkelijke inrichtingsplan van 1903. Zijn geschiedenis, bijzonder uniek, leidt enkele kilometers van Longtain af, naar het vroegere Instituut Onze-Lieve-Vrouw van de Compassie in Jolimont. De vergelijking met de oude postkaarten laat deze groep identificeren als de vroegere vijfde station van het monumentale Calvaire van Jolimont, overgebracht naar Longtain waarschijnlijk tussen 1970 en 1972.

Deze geschiedenis is het onderwerp van een aparte enquête.

De fotocampagne van 1972

In 1972, documenteert het Koninklijk Instituut voor Kunstpatrimonie de kerk van Longtain. Verschillende foto’s werden genomen in het kader van deze erfgoedcampagne.

Deze beelden vormen een cruciaal mijnpunt in de materiële geschiedenis van het gebouw. Ze tonen bijvoorbeeld aan dat de grote Calvaire uit Jolimont al in de kerk is opgehangen en dat de zijgrot in cement bestaat.

Het huidige interieur is dus het resultaat van een reeks lagen: architectuur uit 1903, restauraties uit het 20ste eeuw, religieuze meubels die zijn toegevoegd of verplaatst, en herinplanting van elementen uit andere heiligdommen.

Een parochie in het hart van de sociale levens

De functie van Onze-Lieve-Vrouw der Zeven Smarten beperkt zich niet tot het begeleiden van het kerkelijke leven.

Eind 20ste eeuw vormt het Longtain-gebied ook een vast punt voor verschillende sociale initiatieven van het doopstelsel van Louvain.

De geschiedenis van deVZW Utopie wijst uit dat een oud kleedkamer van de parochie in 1987 is herschikt. In 1989 werd een voedselbank opgericht en hetzelfde jaar, Het Schuilkwartier opende onderkomens aan de adressen 10 en 14 rue Mathy, in de buurt van de kerk van Longtain. Eerst werden vier bedden aangeboden aan mensen in de kou en aan gezinnen die tijdelijk dakloos waren; het programma groeide later uit tot zeventien plaatsen verdeeld over twee locaties.

Het parochiale complex vervult zo een dubbele functie, religieus en sociaal, kenmerkend voor veel arbeidersparochies in het Centrale Mijnstreek.

Een lange uittreding van het kerkelijke leven

Het terugtrekken van de religieuze praktijken en de herorganisatie van parochies leiden geleidelijk tot de sluiting van de kerk.

Deze evolutie vindt niet plaats in één beslissing. Documenten van het Gemeentelijk College van La Louvière tonen aan dat de procedure zich over meerdere jaren uitstrekt.

Reeds in de begrotingen 2015, noemt de bestuurders Onze-Lieve-Vrouw der Zeven Smarten een « proces van desacralisatie dat voortduurt ».

In 2017 en 2018 noemt het Gemeentelijk College nogmaals een « beperkte activiteit » vanwege dit proces.

De parochie blijft echter juridisch bestaan en beheert het gebouw gedurende meerdere jaren. Het CIPAR bevestigt bovendien dat het inventarisatie van zijn religieuze erfgoed is voltooid en goedgekeurd.

De verkoop en de bescherming van de klok

Eind 2023 nadert de afsluiting van het dossier.

Het Gemeentelijk College van 19 december 2023 constateert officieel dat de Parochie Onze-Lieve-Vrouw der VII Smarten, eigenaar van het gebouw, betrokken is bij het verkoopproces en zich bevindt « in een voortgang van uitsterven ».

Het immobilière aanbod gepubliceerd op hetzelfde moment beschrijft een gebouw van ongeveer 323 m², bestaande uit een nefs van ongeveer 195 m², een koor of altaarruimte van ongeveer 35 m², een sacristie, voorraadruimtes, een verwarming, de toren, een verdieping en een tuin. Het object wordt voorgesteld vanaf 120.000 euro. Het aanbod benadrukt dat de klok zal worden verwijderd.

In feite wil de parochie de klok behouden, gezien als een erfgoed van belang door de Campanaire van Wallonië.

Haar demontage stelt een onverwachte probleem voor: de binnenkant van de toren is sterk besmeurd door duiven. Een desinfectie moet worden georganiseerd voordat enige interventie kan plaatsvinden. Een offerte van 2.834,94 euro zonder BTW is opgesteld door Rentokil en de Stad toekent een uitzonderlijke interventie van 3.500 euro om de zuivering en de verwijdering van de klok mogelijk te maken. Het demontage van de klok zal een snijvlak van een vierkante meter in de drie vloeren van de toren vereisen.

2024: een nieuwe geschiedenis

In 2024 zijn de verkoop- en desacralisatieproces definitief voltooid.

Het veranderen van eigendom opent een nieuwe fase: in plaats van te worden gesloopt of zwaar omgevormd tot woonruimte, behoudt de vroegere kerk het meeste van haar interne volume en vindt een nieuwe culturele functie.

Het gebouw neemt geleidelijk de naam aan “Het Temple”.

Het wordt het belangrijkste activiteitencentrum van de culturele VZW Burbuja de Amor, gewijd vooral aan Argentijnse tango, lessen, praktijken en milongas, terwijl het zich opent voor andere artistieke en culturele doeleinden. De huidige adres is 16 rue Augustin Mathy, 7100 La Louvière.

Deze herinplanting verlengt op een onverwachte manier de collectieve functie van het gebouw. Het ruimte ontworpen in 1903 om de bewoners van Longtain te verzamelen blijft, meer dan honderdtwintig jaar later, een gemeenschap ontvangen, niet langer rondom het kerkelijk leven maar rondom dans, muziek en cultuur.

Onze-Lieve-Vrouw der Zeven Smarten blijft zo een bijzonder leesbaar getuigenis van de geschiedenis van La Louvière: industriële groei, het creëren van arbeiderswijken, sociale katholicisme, veranderingen in religieuze praktijken, en vervolgens een hedendaagse herinplanting van het erfgoed.

← Terug naar Over Ons